Saturday, 27 November 2021

വായന


Text Formatted

'ആരുടെ രാമന്‍?' എന്ന രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യം

ആധുനിക കാലത്ത് ഭരണഘടനാമൂല്യങ്ങള്‍ ഉറപ്പുനല്‍കുന്ന തുല്യപൗരത്വവും ലിംഗനീതിയിലധിഷ്ഠിതമായ മൗലികാവകാശങ്ങളും നിഷേധിക്കുന്ന ഇടങ്ങളായി ആചാരബ്രാഹ്മണ്യത്തിന്റെ ആരാധനാസ്ഥാനങ്ങള്‍ മാറുമ്പോള്‍, ഇതിഹാസപാഠങ്ങള്‍ക്കും ത്രൈവര്‍ണിക സാഹിത്യങ്ങള്‍ക്കും ബ്രാഹ്മണ്യമൂല്യങ്ങള്‍ക്കുമെതിരെ സ്ത്രീവിമോചകരും ജനാധിപത്യവാദികളും നമ്മുടെ ഭരണഘടന ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിക്കുമ്പോള്‍, അവര്‍ വായിക്കേണ്ട പുസ്തകമായി ആരുടെ രാമന്‍ മാറുന്നു.

Image Full Width
Text Formatted

ഡോ. ടി.എസ്. ശ്യാംകുമാറിന്റെ ആരുടെ രാമന്‍ എന്ന പുസ്തകം മലയാളി വായനക്കാര്‍ക്ക് പരിചയപ്പെടുത്തുമ്പോള്‍ ഇന്ത്യാ ചരിത്രത്തെ പൊതുവിലും കേരളചരിത്രത്തെ വിശേഷിച്ചും സാംസ്‌കാരികമായി വിമര്‍ശബോധ്യത്തോടെ സമീപിക്കുന്ന വായനക്കാരാണ് എന്റെ മനസ്സിലുള്ളത്. ഇന്ത്യന്‍ മതപാരമ്പര്യങ്ങളെയും സാമൂഹികരൂപങ്ങളെയും വിശ്വാസ വ്യവസ്ഥകളെയും സാമൂഹിക - സാംസ്‌കാരിക ജീവിതക്രമങ്ങളെയും കണിശമായി വിമര്‍ശിച്ചും വിധ്വംസകമായി പ്രഹരിച്ചുമാണ് ഇന്ത്യയില്‍ നവോത്ഥാന ആധുനികതയും നീതിയും തുല്യതയും ഭാവനപ്പെടുത്തുന്ന ജനാധിപത്യ ചിന്തയും വികസിച്ചു വന്നത്.

ഇന്ത്യന്‍ സമൂഹത്തെ സാംസ്‌കാരികമായും വൈജ്ഞാനികമായും ഗ്രസിച്ചുനില്‍ക്കുന്ന കോയ്മാ പ്രത്യയശാസ്ത്രമായ ബ്രാഹ്‌മണ്യത്തെയും അതിന്റെ ത്രൈവര്‍ണിക മൂല്യവ്യവസ്ഥയെയും വിമര്‍ശനപരമായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തുന്നതാണ് ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ  കാഴ്ചപ്പാട്.  ഇന്ത്യന്‍ നവോത്ഥാനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ ധാരയും വിമര്‍ശചിന്ത പാരമ്പര്യവും നീതിവിചാരമായി ജനതയും സമതയും നിര്‍മ്മിക്കപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയായി വികസിപ്പിച്ച മഹാത്മാ ഫുലെയുടെയും ഡോ. ബി.ആര്‍. അംബേദ്കറുടെയും ദാര്‍ശനികമണ്ഡലത്തിലാണ് ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ തത്വചിന്താനില സ്ഥാനപ്പെടുന്നത്. ഉള്‍ക്കൊള്ളല്‍ ജനാധിപത്യവും ജനായത്ത പൗരത്വ സങ്കല്പവും ജാതിവിരുദ്ധ മതേതരബോധ്യവും പ്രാതിനിധ്യ തുല്യതാസങ്കല്പവും പങ്കാളിത്ത അധികാര വിതരണ നീതിബോധവും ഉള്‍വഹിക്കുന്ന തത്വചിന്താ വിചാരമാണ് ഈ ഗ്രന്ഥത്തിലെ ലേഖനങ്ങളെ നിരന്തരം സമകാലീനമാക്കി കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.

ts
ഡോ. ടി.എസ്. ശ്യാംകുമാർ

വിമര്‍ശാവബോധത്തെ സാമൂഹിക ജനാധിപത്യത്തിലൂന്നിയ ലിംഗനീതി ബോധ്യമായും ബ്രാഹ്മണ്യ പുരുഷാധിപത്യത്തിനെതിരായ വിമര്‍ശ സാമൂഹിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്ര പദ്ധതിയുമായി ഈ ലേഖനങ്ങള്‍ മാറിത്തീര്‍ന്നിരിക്കുന്നു. സാഹോദര്യ ജനാധിപത്യത്തെ സമതയിലൂന്നുന്ന സമത്വബോധവും, ജനസഞ്ചയങ്ങളെ അനുകമ്പയിലധിഷ്ഠിതമായി ഐക്യപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക മൂല്യമണ്ഡലമായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തുന്ന സാഹോദര്യചിന്തയെ ധൈഷണികമായി ഉല്‍ഖനനം ചെയ്യുന്നതാണ് ആരുടെ രാമന്‍ എന്ന ഗ്രന്ഥം.

ഇന്ത്യന്‍ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകളില്‍ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്ന് വൈവിധ്യങ്ങള്‍ ഭൂപ്രകൃതിയിലും ജനജീവിതത്തിലും ഭൗതിക പ്രക്രിയകളിലും ഭാഷാവിഷ്‌കാരങ്ങളിലും നിലനിര്‍ത്തുമ്പോള്‍ തന്നെ വൈവിധ്യങ്ങള്‍ സങ്കീര്‍ണമായ മേല്‍ - കീഴ് ബന്ധങ്ങളെയും വേര്‍തിരിവ് അസമത്വത്തെയും ശക്തിമത്തായി നിലനിര്‍ത്തി എന്നതാണ്

ഇതിഹാസ പുരാണങ്ങളില്‍ കോയ്മാപാഠമായി സ്ഥാനപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് ബ്രാഹ്മണ്യമൂല്യങ്ങളുടെ ഭേദവ്യവസ്ഥിതിയും ജാതിവിവേചനത്തിന്റെയും വര്‍ണഹീനതയുടെയും പുരുഷാധിപത്യ ക്രമത്തിന്റെയും സാമൂഹിക-സാംസ്‌കാരിക ബോധ്യങ്ങളുമാണ്. തുല്യനീതിയുടെയും ലിംഗസമത്വത്തിന്റെയും ജാതിവിരുദ്ധ ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും കാഴ്ചപ്പാടില്‍ ഇതിഹാസങ്ങളിലെ പ്രത്യയബോധങ്ങളെയും രാഷ്ട്രീയമൂല്യങ്ങളെയും വിലയിരുത്തുമ്പോഴാണ് "ആരുടെ രാമന്‍?' എന്ന രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യം ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സംസ്‌കാരവും പാരമ്പര്യവും ആധുനികമായി കണ്ടെടുക്കുകയും ചരിത്രപാരമ്പര്യത്തിന്റെയും സാംസ്‌കാരിക ഈടുവെപ്പുകളുടെയും സ്രോതസ്സായി മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ദേശീയത എന്ന ആശയം ഉണ്ടായിവരുമ്പോഴാണ്.

ആധുനിക ദേശരാഷ്ട്രങ്ങള്‍ യൂറോപ്പില്‍ പിറവികൊണ്ടതിന്റെ ഭാഗമായി അച്ചടിയും എഴുത്തുസംസ്‌കാരവും മാനകഭാഷയും വികസിച്ചുവന്ന പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമായിട്ടാണ് പാരമ്പര്യങ്ങളെ ചരിത്രമൂല്യങ്ങളും സാംസ്‌കാരികവിഭവങ്ങളുമായി കണ്ടെടുത്ത് പ്രചരിപ്പിക്കുന്ന രീതി ഉണ്ടായിവന്നത്. ഭൂതകാലത്തെ വര്‍ത്തമാനകാല ആവശ്യങ്ങള്‍ക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ദേശീയ ആവശ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിട്ടാണ് ഇത്തരം വീണ്ടെടുപ്പുകളും പ്രചാരണരീതികളും ചരിത്രപരമായി വികസിച്ചുവന്നത്. ഒരു പ്രദേശത്തെ ജനസമൂഹങ്ങള്‍ക്ക് പൊതുവായി പങ്കിടാവുന്നതും തങ്ങളെ ചേര്‍ത്തുനിര്‍ത്തുന്നതുമായ മൂല്യങ്ങളും സാമൂഹികവിചാരങ്ങളും രാഷ്ട്രീയബോധ്യങ്ങളും മാനസികഭാവങ്ങളും നല്‍കാന്‍ കെല്പുള്ള, അവര്‍ക്ക് പൊതുവായി പങ്കിടാവുന്ന സാംസ്‌കാരികവിഭവമായി അവര്‍ സ്വീകരിക്കുമ്പോഴാണ് പാരമ്പര്യങ്ങള്‍ക്കും ഇതിഹാസങ്ങള്‍ക്കും രാഷ്ട്രീയപ്രസക്തിയും സാംസ്‌കാരികമൂല്യവും കൈവരുന്നത്. ഇന്ത്യന്‍ സാഹചര്യത്തില്‍ ഇത്തരം പാരമ്പര്യങ്ങളില്‍ അഭിരമിക്കാനും അതിനോട് ആദരവുതോന്നാനും കഴിയാത്തവിധം അടിച്ചമര്‍ത്തപ്പെടലിനും പുറന്തള്ളപ്പെടലിനും വിധേയമായ വലിയ ഒരു ജനസമൂഹം ഇത്തരം പാരമ്പര്യങ്ങള്‍ ഉണ്ടായിവരുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി പുറത്താക്കപ്പെട്ടവരും ബഹിഷ്‌കൃതരുമായി മാറിയിരുന്നു. അയിത്തക്കാരും ശൂദ്രരും ലിംഗഭേദങ്ങള്‍ക്ക് വിധേയമായ സ്ത്രീസമൂഹവും തങ്ങളുടെ പതിതാവസ്ഥയുടെയും ഹീനതയുടെയും ജീവിതാവസ്ഥയെ ധര്‍മവും മര്യാദയും ശരിയുമായി സാധൂകരിക്കുന്ന സാംസ്‌കാരികബോധ്യങ്ങളും പ്രത്യയബോധങ്ങളും ഇതിഹാസ പുരാണങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും ന്യായീകരിച്ചിരുന്നതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

leaders
ഇന്ത്യന്‍ നവോത്ഥാനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ ധാരയും വിമര്‍ശചിന്ത പാരമ്പര്യവും നീതിവിചാരമായി ജനതയും സമതയും നിര്‍മ്മിക്കപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയായി വികസിപ്പിച്ച മഹാത്മാ ഫുലെയുടെയും ഡോ. ബി.ആര്‍. അംബേദ്കറുടെയും ദാര്‍ശനികമണ്ഡലത്തിലാണ് ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ തത്വചിന്താനില സ്ഥാനപ്പെടുന്നത്

വരേണ്യരും ത്രൈവര്‍ണിക സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളും അവരുടെ ചൂഷണത്തിനും അടിച്ചമര്‍ത്തലിനും കീഴോര്‍ സമൂഹങ്ങളായി പുറന്തള്ളിയ ജനസഞ്ചയങ്ങളെ അപരജനതകളായി നിലനിര്‍ത്തുന്നതിനും ഇതിഹാസ പുരാണ പാഠങ്ങളിലെ കോയ്മാസംസ്‌കാരത്തെ ശരിയും ധര്‍മവും മതബോധവും മര്യാദരീതികളുമായി നിലനിര്‍ത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ വരേണ്യ പാരമ്പര്യങ്ങളിലെ എഴുത്തുവഴക്കങ്ങളും സാഹിത്യ അഭിരുചികളും അനുഭൂതി ആവിഷ്‌കാരങ്ങളും ഭേദരൂപങ്ങളെയും പുറന്തള്ളല്‍ സംസ്‌കാരത്തെയും അഭിരുചിബോധ്യങ്ങളും ലാവണ്യചിന്തകളുമായി സ്വഭാവികവല്‍കരിക്കുകയും സാധൂകരണബോധ്യങ്ങള്‍ സാമാന്യ ബോധങ്ങളായി നിലനിര്‍ത്തുകയും ചെയ്തു. കീഴാള സമൂഹങ്ങളെ ഹീനസ്വത്വങ്ങളായി അപരവല്‍കരിക്കുന്ന പ്രതീക ഹിംസകളും പ്രതിനിധാന - പ്രത്യയബോധങ്ങളും ഇതിഹാസപാഠങ്ങളില്‍ കാണാവുന്നതാണ്. ചരിത്രത്തില്‍ ചലനാത്മകവും സ്വത്വാവിഷ്‌കാരവുമുള്ള കര്‍തൃത്വങ്ങളായി സ്വയം പ്രതിനിധാനം ചെയ്യാനുള്ള കീഴോര്‍ സമൂഹങ്ങളുടെ സാധ്യതകളെ അടച്ചുവയ്ക്കുന്ന സാംസ്‌കാരികമൂല്യങ്ങളെയാണ് ഇതിഹാസ പുരാണങ്ങളുടെ കോയ്മാപാഠങ്ങള്‍ പ്രചരിപ്പിച്ചത്. ഇത്തരം ചരിത്ര - രാഷ്ട്രീയ സന്ദര്‍ഭങ്ങളെ വിമര്‍ശബോധ്യത്തോടെ പ്രതിഫലനാത്മകമായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയദൗത്യമാണ് ഈ പുസ്തകത്തിനുള്ളത്. ഇതിഹാസ - പുരാണങ്ങളിലെ കോയ്മാപാഠങ്ങളെയും ഇന്ത്യന്‍ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ അധികാരബന്ധങ്ങളെയും മേല്‍ - കീഴ് സ്ഥാനമാന സംസ്‌കാരത്തെയും ലിംഗ അസമത്വഘടനയെയും ജാതിവര്‍ണ വിവേചനത്തെയും ദൃശ്യപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നായി ഈ ഗ്രന്ഥത്തിലെ പഠനങ്ങള്‍ മാറിത്തീരുന്നുണ്ട്.

ഇന്ത്യന്‍ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകളില്‍ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്ന് വൈവിധ്യങ്ങള്‍ ഭൂപ്രകൃതിയിലും ജനജീവിതത്തിലും ഭൗതിക പ്രക്രിയകളിലും ഭാഷാവിഷ്‌കാരങ്ങളിലും നിലനിര്‍ത്തുമ്പോള്‍ തന്നെ വൈവിധ്യങ്ങള്‍ സങ്കീര്‍ണമായ മേല്‍ - കീഴ് ബന്ധങ്ങളെയും വേര്‍തിരിവ് അസമത്വത്തെയും ശക്തിമത്തായി നിലനിര്‍ത്തി എന്നതാണ്. സാംസ്‌കാരിക പലമകളും അധികാര പ്രയോഗങ്ങളുടെ വിവിധ രീതികളും അടിച്ചമര്‍ത്തലിനും പുറന്തള്ളലിനും വിധേയമായി നിലനില്‍ക്കുന്ന വേര്‍തിരിവ് അസമത്വത്തെയും ചൂഷണ അധികാരഘടനയെയും പ്രത്യയബോധവും കഥന പാരമ്പര്യവുമായി ഉള്‍വഹിക്കാന്‍ രാമായണപാഠങ്ങള്‍ക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഇതുകൊണ്ടാണ് ഡോ. ശ്യാംകുമാര്‍ രാമായണങ്ങളിലെ വിവേചന സംസ്‌കാരത്തെയും അധികാര പ്രയോഗരീതികളെയും പുറന്തള്ളല്‍ ഹിംസകളെയും ഭേദരൂപങ്ങളുടെ കോയ്മാ പ്രവൃത്തികളെയും വിചാരണ ചെയ്യുന്ന ലേഖനങ്ങള്‍ സംസ്‌കാര വിശകലനത്തിന്റെയും വിമര്‍ശ - ചരിത്ര രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെയും അടിത്തറയില്‍ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്.

രാമായണപാഠങ്ങളിലെ ബ്രാഹ്‌മണ്യ - പുരുഷ ഹിംസയ്ക്കിരയായ താടകയും ശൂര്‍പണഖയും ത്രൈവര്‍ണിക മൂല്യബോധങ്ങള്‍ പുറന്തള്ളുന്ന രണ്ട് സ്ത്രീ മാതൃകകളാണ്. അഹല്യയുടെ പാതിവ്രത്യം ത്രൈവര്‍ണിക കുടുംബഘടനയുടെ ആണധികാരത്തിന്റെ അനുഷ്ഠാന കോയ്മ സൃഷ്ടിച്ച പതിവ്രതാ സങ്കല്പത്തിന്റെയും കുലസ്ത്രീ സങ്കല്പത്തിന്റെയും പ്രതീകം കൂടിയാണ്. ത്രൈവര്‍ണിക സംസ്‌കാരത്തിന്റെ അടിത്തറ ഉല്‍പാദന പ്രവൃത്തികളില്‍ നേരിട്ട് കായികശേഷിയും അറിവും സാങ്കേതികജ്ഞാനവും നല്‍കാതെ അതിന്റെ മിച്ചം കൊള്ളയടിക്കുകയും മിച്ചം ഉല്‍പാദിപ്പിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങളെ കീഴോരും ജാതിശൂദ്രരും അയിത്തക്കാരുമായി പുറന്തള്ളുന്നതുമാണ്. കീഴോരാക്കപ്പെട്ട സമൂഹങ്ങളുടെമേല്‍ സാംസ്‌കാരിക ആധിപത്യവും മൂലധന അധികാര രാഷ്ട്രീയകോയ്മയും സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് പരാന്നഭോജികളായി നിലനില്‍ക്കുന്നു എന്നതാണ് ത്രൈവര്‍ണികരുടെയും ജാതിബ്രാഹ്‌മണ്യത്തിന്റെയും സ്വഭാവം. ഇതിനായി അറിവുരൂപങ്ങളെ പാഠവല്‍കരിച്ച് നിഗൂഢവത്കരിക്കുകയും, നിഗൂഢമാക്കി മാറ്റിയ അറിവുരൂപങ്ങളെ അതീന്ദ്രിയവും സാംസ്‌കാരിക പ്രതീക-ഹിംസകളായി, അധികാരമായി, തൊഴില്‍സമൂഹങ്ങളായ കീഴോര്‍ സമൂഹങ്ങള്‍ക്കുമേല്‍ വിന്യസിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ കുത്തകയും സമ്പത്തും സാംസ്‌കാരിക അധികാരവും ബ്രാഹ്‌മണ പൗരോഹിത്യം നേടിയെടുത്തത് ദാനവ്യവസ്ഥയിലൂടെയും കീഴോര്‍ സമൂഹങ്ങളെ ഹീനരും പതിതരുമായി നിലനിര്‍ത്തിയ കര്‍മ - പുനര്‍ജന്മ സങ്കല്പങ്ങളിലൂടെയുമായിരുന്നു.

ramayana
ചരിത്രത്തില്‍ ചലനാത്മകവും സ്വത്വാവിഷ്‌കാരവുമുള്ള കര്‍തൃത്വങ്ങളായി സ്വയം പ്രതിനിധാനം ചെയ്യാനുള്ള കീഴോര്‍ സമൂഹങ്ങളുടെ സാധ്യതകളെ അടച്ചുവയ്ക്കുന്ന സാംസ്‌കാരികമൂല്യങ്ങളെയാണ് ഇതിഹാസ പുരാണങ്ങളുടെ കോയ്മാപാഠങ്ങള്‍ പ്രചരിപ്പിച്ചത്. ചമ്പ പ്രദേശത്തു നിന്ന് കണ്ടെത്തിയ രാമായണ കഥാസന്ദര്‍ഭങ്ങള്‍ ആലേഖനം ചെയ്ത 18-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ തൂവാല. / Photo: The Metropolitan Museum of Art

വിഭവ ധാരാളിത്തവും പൗരോഹിത്യാധികാരവും ഇങ്ങനെ ബ്രാഹ്‌മണരെ ശക്തരാക്കി മാറ്റി. പ്രദേശാധിപന്‍മാരായിരുന്ന കുലനാഥന്മാര്‍ മൂപ്പിളമ തര്‍ക്കങ്ങളിലൂടെ ക്ഷത്രിയസ്ഥാനം നേടി രാജാവായി മാറി. പൗരോഹിത്യത്തിന്റെ സാംസ്‌കാരികാധിപത്യവും ക്ഷാത്രാധികാരത്തിന്റെ ഭോഗസംസ്‌കാരവും, മണ്ണിന്റെയും വിഭവത്തിന്റെയും സ്ത്രീകളുടെയും മേലുള്ള അധികാരവും ദൃശ്യപ്പെടുത്തുന്ന ഒട്ടനവധി വീരകഥകളും നായാട്ടുവര്‍ണനകളും ഇതിഹാസ-പുരാണങ്ങളില്‍ കാണാവുന്നതാണ്. കീഴടക്കിയവരെ പതിതരും ഹീനരും അസുരരും അസ്പൃശ്യരുമായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തി കീഴൊതുക്കി നിലനിര്‍ത്തുകയും അവരുടെ വംശവഴി തര്‍ക്കങ്ങളിലും സാംസ്‌കാരിക പലമകളിലും ഇടപെട്ടുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്‌മണ്യവും ത്രൈവര്‍ണിക കോയ്മകളും രാജാധികാരവും സാംസ്‌കാരിക ഇടപെടലുകളിലൂടെ തദ്ദേശീയ സംസ്‌കാരങ്ങളെയും ജനതകളെയും കീഴൊതുക്കി അപരരാക്കി നിലനിര്‍ത്തുന്നു.

ഈ പുസ്തകത്തിലെ അസുര - വാനര കഥകളും ബാലിവധ കഥയും പ്രതിപാദിക്കുന്ന അധ്യായങ്ങള്‍ ഈ പ്രക്രിയകളിലെ ചില ഏടുകളെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ത്രൈവര്‍ണിക ആധിപത്യമുള്ള സമൂഹരൂപവും സമ്പദ് വ്യവസ്ഥയും ബ്രാഹ്‌മണ്യ പുരുഷാധിപത്യക്രമവും വര്‍ണ - ജാതി മര്യാദകളും കൂടി നിലനിന്ന സമൂഹരൂപം മേല്‍കീഴ് - അസമത്വ വ്യവസ്ഥയായി നിലനില്‍ക്കുകയും ജാതിവര്‍ണ പുരുഷാധിപത്യ ക്രമങ്ങള്‍ സാമൂഹിക മര്യാദകളും നിയമങ്ങളുമായി ധര്‍മവ്യവസ്ഥയും വര്‍ണജാതി ആശ്രമ വ്യവസ്ഥയുമായി നിലനിന്നു. ഈ സാമൂഹിക ക്രമത്തെ ധര്‍മവ്യവസ്ഥയായി രാഷ്ട്രീയ സംരക്ഷണം നല്‍കി സംരക്ഷിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വം ക്ഷത്രിയ ഭരണാധികാരികളില്‍ നിക്ഷിപ്തമാക്കപ്പെട്ടപ്പോഴാണ് ബ്രാഹ്മണ്യ ജാതിവ്യവസ്ഥയെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട ബാധ്യത ഭരണകൂടങ്ങളുടെ കടമയായി മാറിയത്. ബ്രാഹ്മണ്യത്തെയും ജാതി വ്യവസ്ഥയെയും ധര്‍മമായി സംരക്ഷിക്കേണ്ട ബാധ്യത ഇന്ത്യയിലെ വിവിധ രാജസ്ഥാനങ്ങള്‍ക്ക് വന്നുചേര്‍ന്നു. ബ്രാഹ്‌മണരെയും അവര്‍ക്കുള്ള ദാനങ്ങളെയും പശുക്കളെയും (അതായത് ബ്രാഹ്‌മണരെയും അവരുടെ സ്വത്തിനെയും) ബ്രാഹ്‌മണ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയെയും സംരക്ഷിക്കുന്നതിന് ഭരണകൂട അധികാരത്തെ ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അധികാരവ്യവസ്ഥയായി ഇന്ത്യയിലെ ആധുനികപൂര്‍വ രാജസ്ഥാനങ്ങള്‍ നിലനിന്നു. ഈ പ്രക്രിയയെ മുന്‍നിര്‍ത്തി ആലോചിക്കുമ്പോഴാണ് ശംബൂകവധവും മറ്റും ചര്‍ച്ചചെയ്യുന്ന ഈ പുസ്തകത്തിലെ അധ്യായങ്ങള്‍ പ്രസക്തമാകുന്നത്.

ഇതിഹാസ പാഠങ്ങളും രാമബിംബവും അതിന്റെ കോയ്മാബോധങ്ങളും പാരമ്പര്യ സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങളായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ആധുനിക ആശയങ്ങളും നവോത്ഥാന ചരിത്രപ്രക്രിയയും വികസിച്ചത്.

സാമൂഹികവിവേചനങ്ങളും ചൂഷണവും അടിച്ചമര്‍ത്തലും ഹീനകര്‍തൃത്വങ്ങളായി അപരജനതകളായി മനുഷ്യരെ പുറത്തുനിര്‍ത്തുന്ന സാംസ്‌കാരിക ഹിംസകള്‍ സ്വാഭാവികവും പ്രകൃത്യാലുള്ളതുമായി സമീകരിക്കുകയും ദൈനംദിന സാമൂഹികബോധമായി സ്വാഭാവികമാക്കുകയും പൊതുബോധമായി നിലനിര്‍ത്തുകയും ചെയ്ത ഒരു തത്വചിന്താപാരമ്പര്യം ഇന്ത്യക്കുണ്ട്. ബ്രാഹ്‌മണ്യ വേദാന്തവും കര്‍മസിദ്ധാന്തവും പുനര്‍ജന്മ സങ്കല്പങ്ങളും നിര്‍മിച്ച താത്വിക ന്യായവാദങ്ങള്‍ സാമൂഹിക വേര്‍തിരിവ് രൂപങ്ങളെയും അസമത്വ ബന്ധങ്ങളെയും സനാതനവും പൗരാണികവുമാക്കി തീര്‍ത്ത അതീന്ദ്രിയ ദാര്‍ശനികരീതികളായിരുന്നു. ഇവ മേല്‍കീഴ് ബന്ധങ്ങളെ സ്വാഭാവികമാക്കി സമ്മതിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ബോധ്യങ്ങളാണ് ചരിത്രപരമായി പ്രചരിപ്പിച്ചത്.

surpanaka
ലക്ഷമണൻ ശൂർപ്പണഖയുടെ മൂക്ക് ഛേദിക്കുന്നതിന്റെ ചിത്രീകരണം. രാമായണപാഠങ്ങളിലെ ബ്രാഹ്‌മണ്യ - പുരുഷ ഹിംസയ്ക്കിരയായ താടകയും ശൂര്‍പണഖയും ത്രൈവര്‍ണിക മൂല്യബോധങ്ങള്‍ പുറന്തള്ളുന്ന രണ്ട് സ്ത്രീ മാതൃകകളാണ് / Photo: Smithsonian Institution

വേദകാലം മുതല്‍ നിഗൂഢവല്‍കരണത്തിലൂടെയും അനുഷ്ഠാനരൂപങ്ങളിലൂടെയും സാധൂകരണം നേടിയ ഭേദവ്യവസ്ഥ ശങ്കരവേദാന്തത്തിന്റെ മായവാദവും താര്‍ക്കികരീതികളും സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയായും രാഷ്ട്രീയക്രമമായും സനാതന രാഷ്ട്രീയഘടനയും ധര്‍മവ്യവസ്ഥയുമായി നിലനിര്‍ത്താനുള്ള സാംസ്‌കാരിക ധര്‍മമാണ് നിറവേറ്റിയത്. ഈ പ്രക്രിയ ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്ര-ഭൂതകാലങ്ങളില്‍ പ്രാദേശിക പ്രത്യേകതകളോടൊപ്പം സാംസ്‌കാരിക പലമകളോടെയും വിവിധ രീതികളില്‍ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രഘട്ടങ്ങളില്‍ വികസിച്ചുവന്നു. 

കേരളത്തിന്റെ സാംസ്‌കാരിക ഭൂതകാലങ്ങളില്‍ ഈ പ്രക്രിയ ജാതി-വര്‍ണ വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രാദേശിക വകഭേദങ്ങളിലൂടെയും ഉള്‍ക്കൊള്ളലും പുറന്തള്ളലും ഉള്‍പ്പെടുന്ന പ്രക്രിയകളിലൂടെയും നിലനിന്നതിന്റെ ചില പാഠഭേദങ്ങള്‍ ഈ പുസ്തകത്തില്‍ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ട്. അസമത്വവ്യവസ്ഥ ഇന്ത്യയില്‍ വര്‍ണ-ജാതി വ്യവസ്ഥയും ബ്രാഹ്മണ പുരുഷാധിപത്യ ലിംഗഭേദ രൂപമായിട്ടുമാണ് വളര്‍ന്നുവന്നത്. തദ്ദേശീയ താന്ത്രികപാരമ്പര്യങ്ങളെ സംസ്‌കൃത-ബ്രാഹ്‌മണ്യ പാരമ്പര്യങ്ങളായി മാറ്റിത്തീര്‍ത്ത രീതിയും ജാതിഭേദങ്ങളുടെ സാംസ്‌കാരികചേരുവകളും എങ്ങനെയാണ് പ്രവര്‍ത്തിച്ചത് എന്ന് ഡോ. ശ്യാംകുമാര്‍ ഈ പുസ്തകത്തില്‍ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ട്. തന്ത്രസമുച്ചയത്തിലെത്തി നില്‍ക്കുന്ന കേരളത്തിലെ ആചാരബ്രാഹ്‌മണ്യവും താന്ത്രികക്രമങ്ങളും ശുദ്ധി-അശുദ്ധി വ്യവസ്ഥയും ജാതിവരേണ്യതയും ജാതിഭേദങ്ങളും സ്ത്രീവിരുദ്ധ ചിന്തയുമായി പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന രീതി ഈ പുസ്തകത്തില്‍ ശ്യാംകുമാര്‍ വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്.

ക്ഷേത്രാചാരങ്ങളിലെ ജാതിശൂദ്രരുടെ പതിതസ്ഥാനവും ബ്രാഹ്‌മണ്യത്തിന്റെ കാവല്‍ക്കാരുമായി ജാതിശൂദ്രര്‍ മാറിയതും ചരിത്രപ്രക്രിയയകളില്‍ ആധുനികവല്‍കരണത്തിന്റെ ഘട്ടത്തില്‍ കേരളത്തിലെ ജാതിശൂദ്രരും അന്തരാളജാതികളും സവര്‍ണജാതികളായി മാറിയ പ്രക്രിയയും പ്രത്യേകം പഠിക്കേണ്ട ഒരു വിഷയമാണ്. ഈ പരിവര്‍ത്തനം സാംസ്‌കാരികരംഗത്തും വിശ്വാസ ആരാധനാ സംവിധാനത്തിലും എങ്ങനെ പ്രതിഫലിച്ചു എന്ന് ഈ പുസ്തകത്തില്‍ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ട്. മുക്കാല്‍വട്ടമായി നിലനിന്ന ആരാധനാസ്ഥാനങ്ങള്‍ ബ്രാഹ്‌മണക്ഷേത്രങ്ങളും, തന്ത്രപാരമ്പര്യത്തിന്റെയും ശുദ്ധിക്രമത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തില്‍ ബ്രാഹ്‌മണ്യ ആരാധന പദ്ധതിയായി രൂപപ്പെട്ടുവന്ന പ്രക്രിയയും കാര്യമായി അന്വേഷിക്കാതെ ഇന്നും ഒരു ചരിത്രസമസ്യയായി നിലനില്‍ക്കുന്നു. ഇതിലേക്ക് വെളിച്ചം വീശുന്ന ചില ലേഖനങ്ങള്‍ ഈ പുസ്തകത്തില്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളിച്ചിട്ടുണ്ട്.

കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന ആധുനികതയുടെ മൂല്യമണ്ഡലത്തിന്റെ നിര്‍മിതിയില്‍ പാരമ്പര്യവാദങ്ങള്‍ക്കും ഇതിഹാസപാഠങ്ങള്‍ക്കും യാതൊരു പങ്കാളിത്തവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല.

വിവിധതരത്തിലുള്ള താന്ത്രികരീതികളും വിശുദ്ധമാംസ സങ്കല്പങ്ങളും ആരാധനയും മാംസാഹാരവും രതിയും കൂടികലര്‍ന്ന ഒരു അനുഷ്ഠാന പ്രക്രിയയിലേക്ക് വാതില്‍ തുറക്കുന്ന സൂചനകള്‍ നല്‍കുന്നുണ്ട് ഡോ. ശ്യാംകുമാര്‍ ഈ പുസ്തകത്തില്‍. തദ്ദേശീയ മൂര്‍ത്തികളെയും ആരാധനാരീതികളെയും ഉള്‍ക്കൊണ്ടും പുറന്തള്ളിയും താന്ത്രികവൃത്തികള്‍ അധികാരമായി മാറിയ പ്രക്രിയ സങ്കീര്‍ണമാണ്. കേരളീയ നവോത്ഥാന പ്രക്രിയയില്‍ ആചാരപരിഷ്‌കാരവും ക്ഷേത്രബ്രാഹ്‌മണ്യവും മാറിവരുന്നത് പുതിയ ഉള്‍ക്കൊള്ളല്‍ രീതികളായിട്ടായിരുന്നു. പുതിയതായി ഉയര്‍ന്നുവന്ന ദേശീയതാബോധവും പരിഷ്‌കരണ ആശയങ്ങളും "ഹിന്ദു സങ്കല്പവും' ദേശീയ ആശയങ്ങളിലൂടെ അയിത്തോച്ചാടനവും ഹിന്ദുനിര്‍മിതിയുമായി പ്രവര്‍ത്തിച്ചു. സ്മൃതിപാരമ്പര്യങ്ങളെ വിമര്‍ശിക്കുകയും മനുസ്മൃതിയെ ചുട്ടെരിക്കുകയും ചെയ്ത നവോത്ഥാന സമരങ്ങളും ആധുനിക ജനാധിപത്യമൂല്യങ്ങളും ക്ഷേത്രസംസ്‌കാരത്തെ ഉള്‍ക്കൊള്ളല്‍ ആരാധനാ ഇടങ്ങളായി പരിവര്‍ത്തിപ്പിക്കാന്‍ കാരണമായിട്ടുണ്ട്. ഹിന്ദു മൂല്യസ്ഥാനത്തെ നിലനിര്‍ത്തിയ ഭൂരിപക്ഷ മത ആശയങ്ങളും കീഴാളരുടെ ഹിന്ദുവല്‍കരണവും ഈ പ്രക്രിയയെ വളരെയേറ നിര്‍ണയിച്ചിട്ടുണ്ട്. കീഴോര്‍ സമൂഹങ്ങളെ ബ്രാഹ്‌മണ ക്ഷേത്രസംസ്‌കാരത്തില്‍ നിന്നും പൗരോഹിത്യത്തില്‍ നിന്നും പുറത്താക്കിയത് അവരെ ശൂദ്രരും അയിത്തക്കാരുമായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടായിരുന്നു.

ഭൂരിപക്ഷം വരുന്ന സ്ത്രീസമൂഹങ്ങളെ താന്ത്രിക ആരാധനാക്രമത്തില്‍ നിന്നും പുറത്താക്കിയ ബ്രാഹ്മണ്യപൗരോഹിത്യവും അത് പ്രചരിപ്പിച്ച അനുഷ്ഠാനമുറകളും മതസംസ്‌കാരവും ഭേദരൂപങ്ങളും സ്ത്രീവിരുദ്ധമായതില്‍ തെല്ലും ആശങ്കപ്പെടേണ്ടതില്ല. ആധുനിക കാലത്ത് ഭരണഘടനാമൂല്യങ്ങള്‍ ഉറപ്പുനല്‍കുന്ന തുല്യപൗരത്വവും ലിംഗനീതിയിലധിഷ്ഠിതമായ മൗലികാവകാശങ്ങളും നിഷേധിക്കുന്ന ഇടങ്ങളായി ആചാരബ്രാഹ്മണ്യത്തിന്റെ ആരാധനാസ്ഥാനങ്ങള്‍ മാറുമ്പോള്‍, ഇതിഹാസപാഠങ്ങള്‍ക്കും ത്രൈവര്‍ണിക സാഹിത്യങ്ങള്‍ക്കും ബ്രാഹ്മണ്യമൂല്യങ്ങള്‍ക്കുമെതിരെ സ്ത്രീവിമോചകരും ജനാധിപത്യവാദികളും നമ്മുടെ ഭരണഘടന ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിക്കുമ്പോള്‍, അവര്‍ വായിക്കേണ്ട പുസ്തകമായി ആരുടെ രാമന്‍ മാറുന്നുണ്ട്.

guru
കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന പ്രക്രിയയില്‍ എല്ലാ അപരത്വ സങ്കല്പങ്ങളെയും സമത്വസാഹോദര്യ സങ്കല്പത്തിലേക്ക് ഉള്‍ച്ചേര്‍ക്കുന്ന നീതിവിചാരവും ധര്‍മസങ്കല്പവും നാരായണഗുരു ബ്രാഹ്‌മണ്യത്തിനും അതിന്റെ ഭേദരൂപങ്ങള്‍ക്കുമെതിരായി സ്ഥാപിച്ചെടുത്തു. / Photo: Keralaculture.org

കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന ആധുനികതയുടെ മൂല്യമണ്ഡലത്തിന്റെ നിര്‍മിതിയില്‍ പാരമ്പര്യവാദങ്ങള്‍ക്കും ഇതിഹാസപാഠങ്ങള്‍ക്കും യാതൊരു പങ്കാളിത്തവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇതിഹാസ പാഠങ്ങളും രാമബിംബവും അതിന്റെ കോയ്മാബോധങ്ങളും പാരമ്പര്യ സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങളായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ആധുനിക ആശയങ്ങളും നവോത്ഥാന ചരിത്രപ്രക്രിയയും വികസിച്ചത്. ഇന്ത്യയില്‍ വികസിച്ചുവന്ന കൊളോണിയില്‍ വിരുദ്ധ ദേശീയതയില്‍ ജാതിവിരുദ്ധ ജനാധിപത്യ സങ്കല്പങ്ങളായും സാമൂഹികനീതി പ്രസ്ഥാനങ്ങളായും ബ്രാഹ്‌മണ്യമൂല്യങ്ങള്‍ക്കും ഇതിഹാസപാഠങ്ങള്‍ക്കും എതിരായ പ്രത്യധീശത്വ വ്യവഹാരങ്ങള്‍ ആധുനികതയുടെയും നവോത്ഥാനത്തിന്റെയും തുടര്‍ച്ചയില്‍ സമരോത്സുകമായി സന്നിവേശിച്ചിരുന്നു. മഹാത്മ ഫുലെയും, അംബേദ്കറും, ഇ.വി. രാമസ്വാമി നായ്ക്കരും, സ്വാമി അച്ചുതാനന്ദനും, നാരായണഗുരുവും, അയോത്തിദാസ് പണ്ഡിതരും, സഹോദരന്‍ അയ്യപ്പനും, പൊയ്കയില്‍ അപ്പച്ചനും അവരുടെ പ്രക്ഷോഭകരമായ സമതാസങ്കല്പവും തുല്യതാ ജനാധിപത്യവും ജാതി പാരമ്പര്യങ്ങളും ബ്രാഹ്‌മണ്യ ആശയവാദവും ഉള്‍വഹിക്കുന്ന ഇതിഹാസ പുരാണങ്ങള്‍ക്കും ത്രൈവര്‍ണിക സാഹിത്യരൂപങ്ങള്‍ക്കും എതിരെ വിധ്വംസകമായി പ്രവര്‍ത്തിച്ചു.

കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന പ്രക്രിയയില്‍ എല്ലാ അപരത്വ സങ്കല്പങ്ങളെയും സമത്വസാഹോദര്യ സങ്കല്പത്തിലേക്ക് ഉള്‍ച്ചേര്‍ക്കുന്ന നീതിവിചാരവും ധര്‍മസങ്കല്പവും നാരായണഗുരു ബ്രാഹ്‌മണ്യത്തിനും അതിന്റെ ഭേദരൂപങ്ങള്‍ക്കുമെതിരായി സ്ഥാപിച്ചെടുത്തു. ജാതിഭേദവും മതദ്വേഷവും നിലനിര്‍ത്തിയ ഭേദവ്യവസ്ഥയുടെ സാമൂഹികമൂല്യങ്ങള്‍ക്കെതിരായ ധര്‍മസങ്കല്പമായിട്ടാണ് നാരായണഗുരു സാമൂഹിക സാഹോദര്യത്തെ സ്ഥാപിച്ചെടുത്തത്. നവോത്ഥാനപ്രക്രിയ, തുല്യ മനുഷ്യസങ്കല്പവും തുല്യനീതിയും സമത്വബോധവും ജാതിവിരുദ്ധ ജനാധിപത്യ ആശയങ്ങളും മുന്നോട്ടുവെച്ചുകൊണ്ട് ഇതിഹാസ പുരാണ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെയും ജാതിബ്രാഹ്‌മണ്യത്തിന്റെയും ആശയവ്യവസ്ഥയെയും അത് പ്രചരിപ്പിച്ച വര്‍ണ-ജാതി മൂല്യങ്ങളിലൂന്നുന്ന സാമൂഹിക ധാര്‍മികത (Social Morality) യെയും നിരാകരിച്ചു. കൊളോണിയല്‍വിരുദ്ധ ദേശീയപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തങ്ങളായ ധാരകള്‍, പാശ്ചാത്യ ആശയങ്ങളും വിമര്‍ശചിന്തയും സാഹോദര്യ-ജനാധിപത്യവും മതനിരപേക്ഷമൂല്യങ്ങളും മുന്നോട്ടുവെച്ചുകൊണ്ടാണ് വികസിച്ചുവന്നത്. സാമൂഹികനീതി പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ജാതിവിരുദ്ധ ജനാധിപത്യ ആശയങ്ങളും ഇതിഹാസ പുരാണങ്ങളിലും ബ്രാഹ്‌മണ്യമൂല്യങ്ങളിലും ഉള്‍വഹിക്കുന്ന ജനാധിപത്യവിരുദ്ധ സങ്കല്പങ്ങളെയും വിവേചനരൂപങ്ങളെയും പ്രതിരോധിക്കുന്നതിന് ത്രൈവര്‍ണികരുടെയും ബ്രാഹ്‌മണ്യത്തിന്റെയും സാമൂഹിക ധാര്‍മിക സങ്കല്പങ്ങളെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടാണ് വികസിച്ചുവന്നത്.

സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ റിപ്പബ്ലിക്കന്‍ ദേശരാഷ്ട്ര സങ്കല്പവും ഭരണഘടനാ ജനാധിപത്യവും ഉള്‍കൊണ്ടിരിക്കുന്നത് നവോത്ഥാന മൂല്യങ്ങളും തുല്യതാസങ്കല്പങ്ങളുമാണ്. ആധുനികപൂര്‍വ ഇന്ത്യയിലെ ഭേദരൂപങ്ങള്‍ക്ക് താത്വികവും സാമൂഹിക ധാര്‍മികതയും ചമച്ച പാരമ്പര്യമൂല്യങ്ങളെയും ഭേദവിവേചനങ്ങളെയും നിരാകരിച്ചുകൊണ്ടാണ് നമ്മുടെ ദേശരാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഭരണഘടനാ ധാര്‍മികത (Constitutional Morality) നിലനില്‍ക്കുന്നത്. ഫുലെ മുതല്‍ അംബേദ്കര്‍ വരെയും, അയോത്തിദാസ് പണ്ഡിതര്‍ മുതല്‍ നാരായണഗുരു വരെയും അയ്യവൈകുണ്ഠന്‍ മുതല്‍ സഹോദരന്‍ അയ്യപ്പന്‍ വരെയുമുള്ള ചിന്തകര്‍ ഉയര്‍ത്തികൊണ്ടുവന്ന മൂല്യമണ്ഡലത്തിലാണ് ഡോ. ശ്യാം കുമാറിന്റെ ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും തത്വചിന്തയും സ്ഥാനപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.

പാരമ്പര്യമൂല്യങ്ങളും അസമത്വ സാമൂഹിക ധാര്‍മികതയും സമഗ്രാധിപത്യത്തിന്റെയും പുരോഗമനത്തിന്റെയും ഭാഷയില്‍ ഇതിഹാസങ്ങളെയും രാമരാജ്യത്തെയും രാമബിംബത്തെയും ഭരണഘടനാ ധാര്‍മികതയ്ക്ക് എതിരായി പ്രചരിപ്പിക്കുന്ന സമകാലിക സന്ദര്‍ഭത്തില്‍ ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം വായനക്കാരെ ഭരണഘടനാ ധാര്‍മികതയിലൂന്നുന്ന ജനാധിപത്യ ജീവിതകാഴ്ചയിലേക്ക് നയിക്കും. ഇന്ത്യന്‍ ഭരണഘടനയും അതിന്റെ സമത്വദര്‍ശനവും നീതിസങ്കല്പവുമാണ് ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയഭാവന. വിമര്‍ശ സാമൂഹികതയിലും സാമൂഹിക സാഹോദര്യത്തിലും വിശ്വസിക്കുന്ന വായനക്കാര്‍ക്ക് ഈ പുസ്തകം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. 


വായനക്കാര്‍ക്ക് ട്രൂകോപ്പി വെബ്‌സീനിലെ ഉള്ളടക്കത്തോടുള്ള പ്രതികരണങ്ങള്‍ letters@truecopy.media എന്ന വിലാസത്തിലേക്ക് അയക്കാം.​​​​​​​

ഡോ. കെ.എസ്. മാധവന്‍

എഴുത്തുകാരന്‍, പ്രഭാഷകന്‍, സാംസ്‌കാരിക വിമര്‍ശകന്‍. കാലിക്കറ്റ് സര്‍വകലാശാല ചരിത്രപഠന വകുപ്പില്‍ അസോസിയേറ്റ് പ്രൊഫസര്‍.
 

Audio

PLEASE USE TRUECOPY WEBZINE APP FOR BETTER READING EXPERIENCE.

DOWNLOAD IT FROM